Nk’uko biri mu nshingano za Komisiyo, buri mwaka ishyikiriza Inteko ishinga Amategeko (Imitwe Yombi) raporo y’Ibikorwa ndetse na Gahunda y’ibikorwa by’Umwaka uzakurikiraho. Ku  nshuro ya cumi   na rimwe (11) Komisiyo yagejeje  ku Nteko Ishinga Amategeko Raporo y’ibikorwa by’umwaka wa 2017/2018 ikubiyemo ingingo cumi n’eshatu (13) zigaragaza mu buryo burambuye ibyakozwe, intambwe yatewe mu gushaka abakozi, imbogamizi, ingamba zikwiye gufatwa n’umwanzuro.

Ibikorwa by’ingenzi byakozwe na Komisiyo mu mwaka wa 2017/2018

Gusuzuma raporo z’amapiganwa yakoreshejwe n’inzego zashatse abakozi: Hashingiwe ku Iteka rya Perezida rigena uburyo abakozi bashakwa bakanashyirwa mu myanya mu Nzego z’imirimo ya Leta, Komisiyo yasuzumye Raporo z’amapiganwa 104 zaturutse mu Nzego za Leta 73.  Muri buri Raporo y’amapiganwa hasuzumwe uburyo imyanya y’akazi yatangajwe, uko gutoranya abemerewe gukora ibizamini byakozwe, uko ibizamini byakoreshejwe, uburyo amanota yatanzwe n’uko yatangajwe .

Muri rusange, Raporo Komisiyo yasuzumye igasanga amapiganwa atarubahirije amategeko yasabye Inzego gukosora ibitarakozwe neza, aho amapiganwa atubahirije amategeko, Komisiyo yasabye ko asubirwamo.

Kugenzura uko abakozi ba Leta bashyirwa mu myanya n’uko bacungwa:  Komisiyo yakoze igenzura mu Nzego za Leta makumyabiri n’esheshatu (26), muri zo makumyabiri na rumwe (21) Komisiyo yasanze amapiganwa yarakoreshejwe mu buryo bwubahirije amategeko. Naho eshanu (5) igenzura ryasanze hari aho bitakozwe neza  isaba ko bikosorwa.

Mu gukurikirana ishyirwa mu bikorwa ry’imyanzuro Komisiyo yakoreye mu Turere cumi n’umunani (18)  mu mwaka 2016/2017; byagaragaye ko Uturere cumi na tune (14) twashyize mu bikorwa imyanzuro yose twahawe naho tune (4) ntitwayishyize mu bikorwa.

Gufata imyanzuro ku bujurire no gutanga inama:  Ku bijyanye no gushaka abakozi Komisiyo yakiriye ubujurire 138. Umwaka wa 2017/2018 warangiye ubujurire bwose bwaratanzweho imyanzuro, habonekamo 38 bufite ishingiro, imyanzuro 35 ijyanye nabwo yashyizwe mu bikorwa hasigara 3.

Ku bijyanye n’abakozi bajuririye Komisiyo ku byemezo cyangwa ibihano bafatirwa n’Abayobozi, Komisiyo yakiriye ubujurire 350. Umwaka wa 2017/2018 warangiye ubujurire 291(83%) bwaratanzweho imyanzuro, habonekamo 77 bufite ishingiro, imyanzuro 57 ijyanye nabwo ishyirwa mu bikorwa hasigara 20.

Perezida w’Inama y’Abakomisieri Bwana François Habiyakare yasonauriye abagize Inteko ishinga Amategeko ko mu mwaka wa 2017/2018, ubujurire bwaragabanutse ugereranyije n’umwaka wa 2016/2017. Ariko  ko ubujurire bujyanye n’imishahara n’ibindi bigenerwa umukozi bwakomeje kuza ku isonga mu myaka ine ishize. Yagize ati : «Tubona buri mwaka hari intambwe zigenda ziterwa mu gucunga abakozi. Ikindi ni uko ubujurire bufite ishingiro bwagabanutse ubwo bivuze ko gukurikiza amategeko byiyongereye. Ikindi cy’ingenzi gifite akamaro mu mitangirwe y’akazi ni ikoranabuhanga rya E-recruitment, nirimara kunozwa imashini ikajya iba ariyo itoranya abemererwa gukora akazi bizoroha.» 

Gukora ubushakashatsi ku micungire n’imiyoborere y’abakozi ba Leta:  Komisiyo yakoze ubushakatsi ku Micungire n’Imiyoborere y’Abakozi mu Nzego za Leta, hagamijwe kumva uko amategeko, amahame n’amabwiriza ajyanye no gushaka no gucunga abakozi ba Leta ashyirwa mu bikorwa mu Nzego za Leta, kureba impamvu hari aho ayo mategeko atubahirizwa n’ikibitera, impamvu yatumye ubujurire bwiyongera, n’impamvu ituma hakiboneka ubujurire bufite ishingiro.

Ubushakashatsi bwagaragaje ko  71.9% by’ababajijwe bemeje ko Inzego za Leta zifata ibyemezo zishingiye ku mategeko ajyanye no gushaka no gucunga Abakozi ba Leta, 23.9% bemeje ko hakiri ibyemezo bifatwa amategeko atubahirijwe abandi 4.2% nta gisubi zo batanze, 64.5 % bemeje ko bafite ubumenyi ku mategeko ajyanye no gushaka no gucunga abakozi naho 35.5% bavuze ko badafite ubumenyi ku mategeko ajyanye no gushaka no gucunga abakozi.

Kumenyekanisha amategeko: Mu gusuzuma ubujurire bw’abakozi, Komisiyo yasanze hari imikorere itanoze akenshi iterwa no kudasobanukirwa amategeko. Mu rwego rwo gukumira iyo imikorere, Komisiyo yamenyekanishije amategeko mu bakozi n'Abayobozi mu Nzego za Leta. Inama zatangiwemo ikiganiro ku mategeko zakorewe mu Turere cumi na tubiri (12) , zitabirwa n’abakozi 1,527. 

Gusesengura igihombo Leta yatejwe n’ibyemezo bifatirwa abakozi mu buryo budakurikije amategeko agenga imicungire y’abakozi ba Leta:  Komisiyo ishingiye ku mwanzuro w’Inteko Ishinga Amategeko, Umutwe w’Abadepite watanzwe kuri raporo y’umwaka 2015/2016, yakoze isesengura ku gihombo Leta yatewe n’abayobozi b’inzego za Leta bafashe ibyemezo bitubahirije amategeko ku micungire y’abakozi. Iryo sesengura ryarebye imanza zaciwe kuva Nyakanga 2015 kugeza Kamena 2017 risanga   Leta  yaraciwe  amafaranga angana na  224,653,763 Frw + 16,000 $. 

Gukora inama nyunguranabitekerezo: Komisiyo ishinzwe Abakozi ba Leta yagiranye inama nyunguranabiterekerezo n’Intara zose, Umujyi wa Kigali n’Inzego zo mu Butegetsi Bwite bwa Leta. Izi nama zari zigamije kugaragaza isura n’intambwe imaze guterwa mu micungire y’abakozi ba Leta, kungurana ibitekerezo no gushimangira iyubahirizwa ry’Amategeko ajyanye no gushaka no gucunga Abakozi ba Leta. Izi nama zitabiriwe n’abayobozi bo mu Nzego z’imitegekere zegerejwe abaturage 215.

Kwizihiza imyaka cumi ya Komosiyo (2008-2018): Mu myaka icummi Komisiyo yakoze ibikorwa by’ingenzi bikurikira:  Komisiyo igitangira imirimo yafashije inzego za Leta kubona abakozi bashoboye kandi bujuje ibisabwa binyuze mu mucyo kandi mu buryo bumwe kuri bose magana ane n’umunani (408); gukurikirana no kugenzura uko inzego za Leta zubahiriza amategeko, amabwiriza n’ibindi byemezo bijyanye n’ishakwa n’icungwa by’abakozi. Igenzura ryakozwe muri Minisiteri, Intara, Ibigo bya Leta, Turere n’Ibitaro. Igiteranyo cy’inshuro igenzura ryakozwe ni 328, hatangwa inama zifasha mu kunoza imicungire y’abakozi; Komisiyo yakoze Ubushakashatsi icyenda (9) ; Ibyavuye muri ubwo bushakashatsi Komisiyo yabishingiyeho itanga inama kuri Guverinoma; Gutanga inama ku rwego rwa nyuma k’ubujurire abashaka akazi n’abakozi ba Leta bageza muri Komisiyo. Ubujurire 3,377 bwarasuzumwe butangwaho imyanzuro; kugirana imikoranire n’ubufatanye n’izindi nzego za Leta, Komisiyo yakoze inama nyunguranabitekerezo n’Intara n’Umujyi wa Kigali inshuro indwi (7) naho mu nzego z’ubutegetsi bwite bwa Leta inshuro enye (4),  Komisiyo yagiranye amasezerano y’uburyo bw’imikoranire n’inzego zitandukanye arizo MIFOTRA, MINIJUST, Ombudsman, BNR, RRA, OAG, …); no kugira inama Guverinoma byatumye habaho ivugururwa ry’amategeko (Hashyizweho Data bank, E-recruitment, Ikizamini cyo mu buryo bw’ikiganiro, uburyo bwo gukumira kwimuka mu kazi bya hato na hato, Ishyirwaho rya Recruitment committee…);

Mu gusoza, Perezida w’Inama y’Abakomisieri Bwana François Habiyakare, yagararije Inteko Ishinga Amategeko ko n’ubwo hari intambwe yatewe mu  iyubahirizwa ry’amategeko ajyanye no gushaka no gucunga Abakozi ba Leta, hakiri imbogamizi kuko hakigaragara  inzego zitubahiriza amategeko agenga imicungire y’abakozi, Komisiyo yazigira inama zigatinda kuyubahiriza bikaba bitera ingaruka zitandukanye zirimo umusaruro muke ku bakozi n’inzego, amakimbirane mu bakozi, imitangire ya serivisi itanoze, n’igihombo kuri Leta. Haracyari  kandi abakozi batarangwa n’imyitwarire mbonezamurimo ikwiye, imikorere itari iya kinyamwuga n’amakimbirane hagati yabo bikagira ingaruka zitandukanye kuri bo n’inzego bakoramo.

Yagarutse kandi ku ngamba Komisiyo ifite mu myaka iri imbere harimo gukomeza  gushishikariza Inzego kubahiriza amategeko ajyanye n’imicungire y’abakozi ba Leta no gushyira mu bikorwa ku gihe imyanzuro yayo  no gushishikariza abakozi ba Leta biciye mu imenyekanishwa ry’amategeko atandukanye arimo ajyanye n’imyitwarire mbonezamurimo, gukora kinyamwuga, kwimakaza imikorere n’imikoranire myiza.

Alice Nambaje