Mu Nzego z’Imirimo ya Leta umukozi ugitangira akazi abanza kunyura mu gihe cy’igeragezwa mbere y’uko ahabwa akazi burundu. Mu gihe cy’igeragezwa umukozi wa Leta agira uburenganzira  nk’ubw’undi mukozi wese warangije neza igeragezwa.

Mu rwego rwo kubisobanukirwa ku buryo bwimbitse, turifashisha Itegeko N^o 86/2013 ryo ku wa 11/09/2013 rishyiraho Sitati Rusange igenga Abakozi ba Leta, ryasohotse mu Igazeti ya Leta  Nº 42 bis yo ku wa 21/10/2013,  Iteka rya Minisitiri w’Intebe N°151/03 ryo ku wa 10/06/2016 rigena uburyo amahugurwa y’Abakozi ba Leta akorwa, ryasohotse mu Igazeti ya Leta N°29 bis yo ku wa 18/07/2016, hamwe n’Iteka rya  Minisitiri w’Intebe N°121/03 ryo ku wa 08/09/2010 rishyiraho uburyo bukoreshwa mu isuzumabushobozi n’izamurwa mu ntera ry’Abakozi ba Leta, ryasohotse mu Igazeti ya Leta N°41 yo ku wa 11/10/2010.

Uburenganzira bw’umukozi uri mu gihe cy’igeragezwa

Ingingo ya 12 ya Sitati Rusange  igenga Abakozi ba Leta iteganya ko umukozi wa Leta wese utangiye akazi mu Butegetsi bwa Leta, ageragezwa mu gihe cy’amezi atandatu (6), aho umuyobozi we wo mu rwego rwa mbere asuzuma imikorere ye ku bijyanye n’ubushobozi, imyitwarire n’imyifatire ye mu kazi.

Iyi ngingo ikomeza ivuga ko igihe umukozi atangiye igeragezwa agomba kumenyeshwa mu nyandiko n’Umuyobozi ubifitiye ububasha, inshingano ze n’ibyo asabwa kubahiriza. Nk’uko twabivuze haruguru, Umukozi wa Leta uri mu igeragezwa agira uburenganzira bw’ibanze nk’ubw’umukozi wa Leta warangije neza igeragezwa.  Aha ni naho bigomba kumvikana ko uretse umwihariko umukozi warangije igeragezwa ashobora kugira wo kuba yaremejwe burundu mu kazi, ubundi nta tandukaniro rigomba kuba hagati y’umukozi warangije igerageza n’umukozi uri mu igeragezwa.

Ikindi kigaragara muri iyi ngingo twavuze haruguru, ni uko Umukozi wa Leta warangije igeragezwa mu butegetsi bwa Leta mu gihe cy’amezi atandatu (6) nibura, aba afite uburenganzira bwo kutongera kugeragezwa iyo atangiye akandi kazi gasa n’ako yakoraga. Ibi ntibikuyeho ko uyu mukozi yageragezwa mu gihe yaba agiye gukora akazi gatandukanye n’ako yari asanzwe akora.

Twaboneraho kwibutsa ko igihe cy’igeragezwa ku bakozi ba Leta bagengwa na Sitati yihariye kigenwa hashingiwe ku miterere y’amategeko abagenga.

Ku bijyanye n’amahugurwa ku mukozi uri mu igeragezwa, ingingo ya 10 y’Iteka rya Minisitiri w’Intebe N°151/03 ryo ku wa 10/06/2016 rigena uburyo amahugurwa y’Abakozi ba Leta akorwa ivuga ko Umukozi wa Leta ushyizwe mu mwanya mu butegetsi bwa Leta agenerwa amahugurwa yo kumumenyereza akazi gashya n’imikorere y’inzego za Leta muri rusange. Buri rwego rwa Leta rugomba gukora ku buryo abakozi bashya babona amahugurwa yo kwimenyereza akazi gashya bashinzwe. By’umwihariko, umuyobozi ukuriye umukozi mu kazi ndetse n’umukozi ushinzwe abakozi bakaba bagomba kuba hafi umukozi uri mu igeragezwa. Gusa umukozi uri mu gihe cy’igeragezwa ntiyemerewe gutoranywa mu bajya mu mahugurwa uretse gusa mu gihe ayo mahugurwa ari ay’igihe gito abera imbere mu Gihugu ategurwa n’inzego za Leta hagamijwe kunoza imikoranire yazo no kuzuza inshingano zazo.

Uretse uburenganzira tumaze kuvuga haruguru, kimwe n’abandi bakozi ba Leta umukozi wa Leta uri mu gihe cy’igeragezwa nawe afite uburenganzira bwo gukorerwa isuzumabushobozi. Mu gihe Isuzumabushobozi ry’umukozi wemejwe  ku mwanya w’umurimo rikorerwa ku mwaka ukurikiyeho utangira muri Nyakanga, Umukozi wa Leta ugitangira akazi bwa mbere mu butegetsi bwa Leta akorerwa isuzumabushobozi nyuma y’amezi atandatu (6) y’igeragezwa. Iyo igihe cy’igeragezwa kirangiye rikagaragaza ko umukozi wa Leta ashoboye akazi, ahita ahabwa akazi abimenyeshejwe mu nyandiko n’umuyobozi ubifitiye ububasha. Iyo igeragezwa rigaragaje ko uwageragejwe adashoboye akazi, ahita asezererwa nta mpaka n’umuyobozi ubifitiye ububasha. Icyakora, umuyobozi ubifitiye ububasha ashobora gusubirishamo igeragezwa mu gihe kitarenze amezi atatu (3) bitewe n’impamvu zigaragara kandi zisobanutse.

Kimwe n’abakozi bemejwe burundu kukazi, Umukozi uri mu gihe cy’igeragezwa akumva yarenganyijwe ku birebana n’isuzumabushobozi nawe yemerewe gusaba ko amanota yahawe ndetse n’icyemezo cyafashwe ku byerekeye isuzumabushobozi yakorewe byasubirwamo. Ubujurire bw’umukozi ukora mu Butegetsi bwite bwa Leta bushyikirizwa ku rwego rwa mbere umuyobozi mukuru w’Urwego umukozi akoreramo akifashisha itsinda ryasesenguye rikanasuzuma imihigo ku nzego zombie naho ku rwego rwa kabiri bushyikirizwa Komisiyo ishinzwe Abakozi ba Leta.

Ubujurire bw’umukozi ukora mu Kigo cya Leta/Komisiyo bushyikirizwa ku rwego rwa mbere Inama y’ubuyobozi y’Ikigo/Komisiyo ya Leta. Ku rwego rwa kabiri ubujurire bushyikirizwa Komisiyo ishinzwe Abakozi ba Leta. Ubujurire bw’umukozi ukora mu Nzego z’Ibanze bushyikirizwa ku rwego rwa mbere Inama Njyanama y’Akarere, ku rwego rwa kabiri bugashyikirizwa Komisiyo ishinzwe abakozi ba Leta. Komisiyo ishinzwe Abakozi ba Leta isuzuma ubujurire hakurikijwe uburyo bukoreshwa mu isuzumabushobozi, nyuma ikamenyesha umwanzuro wayo inzego n’umukozi bireba.

Twaboneraho kwibutsa ko n’ubwo umukozi wa Leta uri mu igeragezwa aba afite uburenganzira bw’ibanze  nk’ubwandi bakozi ba Leta ariko hari ibyo adahita yemererwa ahubwo bisaba ko ategegereza kugira ngo abigereho. Muri ibyo niho tubona ko umukozi wa Leta ugitangira akazi afata ikiruhuko nyuma y’amezi cumi n’abiri (12) habariwemo igihe cy’igeragezwa cyangwa guhabwa amahugurwa nk’uko byavuzwe haruguru.

HAGENIMANA Théoneste

Litigation Officer